İlköğretimde rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin temel işlevi çocukları her yönden geliştirecek yaşantı ve deneyimlerle dolu bir eğitim ortamı sağlamaktır. Böyle bir hizmet , çocuğun eğitim ve öğretim faaliyetlerinin yanı sıra; sosyal, duygusal, bedensel, zihinsel potansiyellerini fark edip, yüksek düzeyde gelişmesine destek olur. Bu potansiyellerini kullanırken de çocuğun çevresiyle mutlu ve uyum içinde ilişkiler kurmasına yardımcı olan profesyonel bir süreçtir.

İlköğretimde Rehber Öğretmenin Görevleri

         İLKÖĞRETİM DÖNEMİ ÇOCUĞUNUN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ

Çocuklar her gelişim döneminde içinde bulundukları yaşa özgü davranışları gösterirler. Sağlıklı çocuklar yetiştirmenin ve onlarla olumlu iletişim kurmanın ilk şartı her yaşa özel gelişim özelliklerinin iyi bilinmesidir. Çocuğunuz büyümeye devam ettikçe karşılaşacağınız durumları önceden bilerek hareket etmek hiç kuşkusuz pek çok fayda sağlayacaktır. Örneğin inatçılık dönemindeki bir çocuğun annesi bu dönemin o yaşa özgü normal ve geçici olduğunu bilirse çocuğunun sorunlu olduğunu düşünerek paniğe kapılmayacaktır. Ayrıca bu dönemin çocuğun bağımsızlığı ile ilgili olduğunu öğrenirse hem çocukla zıtlaşmayacak hem de inadını kırmaya çalışarak kendi huzurundan da olmayacaktır. Eğer çocuk yaşına göre olması gereken dönemden geride kalmışsa, ya da göstermesi gereken davranışları göstermiyorsa bu konuda bilgili olan anne-baba çocuklarına nasıl yardımcı olabileceklerini soğukkanlılıkla ve başarılı bir şekilde bulabileceklerdir.

Ama bu konuda çok fazla aceleci davranmamak gereklidir. Çocuğunuz belli bir olgunlaşma sürecinden geçmeden belli becerileri kazanamaz. Daha iyiye ulaşmasını istediğimiz çocuğumuzun yaşına özgü özelliklerini bilerek hareket etmemiz amacıyla bu ilk merhabamızda genel hatlarıyla İlköğretim çağındaki çocukların gelişim özelliklerine değineceğiz. Siz anasınıfı ve birinci kademede öğrencisi bulunan velilerimizle 6-9 yaş çocuğunun gelişim özelliklerini inceleyeceğiz.

6-9 YAŞ ÇOCUĞUNUN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ

A-)FİZİKSEL-MOTOR GELİŞİM

Bu yaş çocukları fiziksel ve zihinsel çalışmalarda kolayca yorulduklarından dinlenmeye ihtiyaçları vardır. Evde dinlenmeleri için fırsatlar yaratmak uygun olur. Özellikle ödev yapma işinin kabusa dönüşmesini engellemenin birinci şartı, çocuğun �çocuk� olduğunu unutmamaktır! Onlara �küçük yetişkin� muamelesi yapmak, evde gereksiz çekişmelere yol açar. Çalışan anne babalar için çocuklarını tam gün bir okula vermek kaçınılmaz bir seçim olabilir. Sizinki de böyle bir durumsa çocuğunuzun da tıpkı sizin gibi sabahtan akşama kadar ev dışında çeşitli faaliyetlerle uğraşarak dinlenmeye ne kadar gereksinim duyduğunu tahmin edebilirsiniz. Burada çocuğunuzu sizden ayıran nokta dinlenme

şekillerinizin farklı olmasıdır. Siz belki televizyon karşısında ayağınızı uzatarak oturmakla veya gazete okumakla dinlenmeyi tercih ederken, çocuğunuz hoplayıp zıplayarak, oyuncaklarını ortaya dökerek dinlenmeyi isteyebilir. Ona çizgi film izleyebileceği, oyun oynayabileceği serbest zamanlar tanımak okul uyumunu da kolaylaştırabilir. Örneğin: eve geldiğinde hiç başından kalkmadan iki saat ders çalışmasını istemek yerine, yarım saatlik periyotlarla ve mümkünse gecede en fazla 1,5 saat ders çalışma süresi planlamak yararlı olabilir.

Bu yaş çocukları çok hareketlidir, enerjileri çok fazladır. Eğer bu

enerji olumlu ve amaca uygun olarak kullanılamazsa, rahatsız edici

düzeyde hareket halinde olma, kalem ısırma, tırnak yeme gibi

yollarla dışa vurulabilir. Evde fiziksel hareketi kısıtlayıcı aktiviteler yerine, enerjilerini yapıcı şekilde dışa vurabilecekleri etkinlikler düşünmekte fayda vardır. Ev ortamının buna uygun düzenlenmesi, siz anne babaları sürekli �Dur, yapma, koşma, dikkat et!� gibi uyarılarda bulunmaktan kurtarabileceği gibi, çocuğu da �yaramaz� etiketinden koruyabilir.

Bu yaş çocuklarının büyük kas gelişimi, küçük kas gelişimine oranla daha iyidir. Kalem tutmak ve buna benzer etkinlikler, küçük kas gelişimidir. Küçük kas gelişimini hızlandırmak için, örneğin evde resim yapma çalışmaları yararlı olabilir. Logo türü oyuncaklar hem dikkat üzerinde hem de kas gelişimi üzerinde olumlu bir etkiye sahiptir. Kesip yapıştırma etkinliklerinin de küçük kas gelişimine yararlı etkisi olabilir. Evde rahat bir ortam hazırlayarak, çocuğunuzun hayal gücünün ve kas sisteminin gelişimine katkıda bulunabilirsiniz. Hele bir de duvardaki bir panoda eserlerini sergileme olanağı tanırsanız, bu onun için çok zevk aldığı bir aktivite haline gelebilir.

Bu yaş çocukları küçük harfleri ve nesneleri görmede zorlanabilirler. Eğer çocuğunuz özellikle okulun ilk yılında okuma güçlüğü çekiyorsa, aklınıza gelmesi gereken ilk şey bir göz muayenesi olmalıdır. Evde çalışırken yararlanabileceği bir yazı tahtası çok işe yarayabilir. Bu tahta, hem yapıcı bir oyuncak (örneğin öğretmencilik oyununda) hem de kalem tutma ve yazı yazma becerisinin gelişimine katkıda bulunacak bir araç olabilir. Kendisi için yeterli büyüklükte yazı yazma olanağı tanıması açısından da yararlıdır.

Boyu hızla uzayan çocuklarda bu yaşlarda kambur durma eğilimi belirebilir, buna dikkat etmek gereklidir. Çocuklar kendi sağlıklarını koruma işlerinde birtakım sorumluluklar alabilirler. Bu çağda beden sağlığı ile düşünme gücü arasında sıkı bir ilişki vardır. Bunun için sağlığına ve beslenmesine dikkat edilmelidir.

Bu yaşlarda çocukların fiziksel etkinlikleri çok fazladır. Hiç yerlerinde durmazlar. Ancak bu hareketlilik sırasında etraftaki tehlikelerin çok fazla farkında olmayabilirler. Kaza oranının en yüksek olduğu düzey 3. sınıf olarak belirtilmektedir. Bu yaş çocuğu kendini zararlı aktivitelerden koruyamayabilir. Bunun bir sebebi, tehlikenin farkında olmayışı diğer sebebi ise kas kontrolünün zayıf oluşudur. Ev ortamının mümkün olduğunca fiziksel olarak çocuğa zarar verebilecek eşyalardan (köşeli cam sehpalar, yüksek eşikler, kapanmayan dolap kapakları, takılabileceği büyük vazo ya da saksılar vs.) arındırılmış olması kaza riskini azaltabilir.

Kemik gelişimi henüz tam anlamıyla tamamlanmadığı için sert spor etkinliklerinde kemikleri kolayca çatlayabilir. Özellikle beden eğitimi etkinliklerinde bu nokta çok önemlidir. Yüzme, bale, folklor, dans, atletizm gibi daha yumuşak ve kemik gelişimine olumlu katkıları olabilecek sportif etkinlikler seçilebilir.

  B-)DUYGUSAL-SOSYAL GELİŞİM

Çocukların en önemli duygusal ihtiyaçları sevilmek, beğenilmek, benimsenmek ve değer verilmektir. Evde olsun, okulda olsun, çocukta ilgi merkezi olma isteği ve başarılı olma ihtiyacı kuvvetlidir.

Bu çağda çocuklar grup halinde oynama gücünü kazanır. Fakat bu oyunları bütün kurallarına uyarak değil kendilerine özgü şekilde oynarlar.

Bu dönemde arkadaşlıklar kısa sürelidir. Çocuk arkadaşlarıyla zaman geçirdikçe daha iyi geçinme gücünü kazanacaktır. Sırdaş olmak çok önemlidir, ancak çok iyi sır sakladıkları söylenemez. Özellikle okul uyumunda arkadaşlarının rolü büyüktür. Okulda arkadaş ilişkileri iyi gidiyorsa, okulu oldukça severler ama ilişkilerinde ters giden bir şeyler varsa okula gitmek istemeyebilirler ya da gönülsüz giderler. Arkadaşlarının düşüncelerini çok önemserler ama ilişkileri için verdikleri kararları çabuk unuturlar. Bu noktada anne baba olarak verdiği kararı hatırlatmak ya da öğütler vermek yerine, etkin dinleme yöntemini kullanarak kendi çözümlerini üretmesine fırsat tanımak yararlı olabilir. Yetişkinler kadar tutarlı ve sabit ilişkileri olmasını ummak, yaşlarına uygun düşmeyen ve gerçekçi olmayan bir beklentidir.

6-9 yaş arasındaki çocuklar anne babalarına karşı birbirine zıt toplumsal tepkiler gösterebilirler. Çocuk çoğu zaman kişiliğini gösterme ve bağımsız olabilme çabasıyla inatçılık ve itaatsizlik edebilir. Bununla beraber hala büyüklerinin her şeyi daha iyi bildikleri ve yaptıkları kanısındadır.

Bu yaşlarda erkek çocukların fiziksel saldırganlığı, kız çocukların ise sözel saldırganlığı daha çok yeğlediği gözlenir. Birbirlerine karşı oldukça acımasız eleştirileri ve davranışları olabilir. Çok radikal kararlar verip, bunları uygulamaktan derhal vazgeçebilirler. İçinde bulundukları grupta prim yapan davranışları fark edip benimseyebilirler ve bunlar gerçekten çok acımasız olabilir.

Yetişkinlerin ve çevresindekilerin eleştirilerine karşı çok hassastırlar. Özellikle İlkokul öğretmeni onun hayatındaki en önemli kişilerden biridir. Evde ise becerileri ve iyi yapabildikleri üzerinde daha fazla durarak, eksiklerini kapatması yönünde motive edilebilirler. Bu yaş çocuğu kolayca motive olur. Yapması istenen şeyin, sadece nasıl söylendiği önemlidir. Hemen heveslenir ama bu hevesi kısa sürer. Sık sık çabasının ve ürünlerinin ödüllendirilmesi, takdir edilmesi gerekir. Başarısızlıktan, tıpkı bizler gibi, hoşlanmazlar. Sürekli başarısızlıkları yüzlerine vurulursa, kolayca düşük benlik saygısı geliştirebilirler.

6 � 9 yaşlarındaki çocuk, karşısındaki kişilerin duygularına karşı daha hassastır. Özellikle yakın çevresini �hayal kırıklığına uğratmaktan� çok korkar. Onun davranışlarına karşı hissettiklerinizi �ben dili� ile iletmek bu noktada çok önemlidir. Aile içinde olan biteni izlemeye başlar ve gerginliklerden uç sonuçlar çıkarabilir. Örneğin anne babasının basit bir tartışmasını boşanmayla sonuçlanabilecek trajik bir olay olarak algılayabilir. Kendisine suçlanma payı çıkarıp, kaygı duyabilir. Bu yaşlarda duygusal şantaj ya da baskılar kişilik gelişimini çok olumsuz etkiler. Kişiler arası ilişkilerde güvensiz, başkalarını kırmamak için kendini ifade etmekten çekinen, fazla verici kişiliklerde, genelde bu yaşlara özgü �sevdiklerine hayal kırıklığı yaşatma korkusu�nun ebeveynlerce desteklendiğine rastlanmaktadır. Çocuğun taşımakta güçlük çekeceği düzeyde beklentilerden uzak durmak faydalı olacaktır.

 C-) BİLİŞSEL GELİŞİM

Bu çağda çocuğun zihin gücü ve belleği bir hayli gelişir.

Dikkatini daha uzun süre bir konu üzerinde tutabilir.

Çocukta henüz somut düşünme tarzı hakim olduğu için, çoğunlukla görerek ve yaparak öğrenirler. Bu nedenle söylediklerinizden çok davranışlarınızın önemli olduğunu unutmayınız! Sözcükler ve dolayısıyla konuşma soyuttur. O, sizin �davranışlarınızı� öğrenir.

Öğrenmek, üretmek için güdüsü çok fazladır. Öğretmene ve anne babaya düşen, bu güdüyü en iyi biçimde değerlendirmeye çalışmaktır. İlgi çekici, renkli ve kolay izlenebilen materyallerle çocukların bu ilgileri desteklenebilir.

Bu çağın başında sayıları kavramaya başlar,yüze kadar sayabilir. İkişer, beşer ve onar saymayı öğrenebilir. Daha sonra basit toplama çıkarma işlemleri yapabileceği gibi yarım, üçte bir, dörtte bir kavramlarıyla işlemler yapabilir duruma gelir.

İkinci sınıfa doğru zaman kavramı gelişmeye başlar. Dönemin sonunda yemek zamanını , ders yılının başını ve sonunu, haftanın günlerini ve ayları kavrar duruma gelir.

Bu çağın sonunda (9 yaş) yavaş yavaş kendi kusurlarını görmeye ve kendini objektif olarak değerlendirme gücünü kazanmaya başlar.

İlkokul çocukları, konuşmaya, tekrarlamaya çok meraklıdır. Yazmaya ilgi ve merakları daha azdır. Bu yaş çocuklarını sınıfta öğretmenin, evde anne babanın sık sık sıraları geldiğinde konuşmaları ve sıralarını beklemeleri konusunda uyarması gerekir. Özellikle yoğun geçen bir iş gününün ardından çocuğunuzu dinlemek çok güç olabilir ama son bir çabayla ona zaman ayırmaya çalışmanız faydalı olacaktır. Aktif olarak ona ayıracağınız sadece yarım saat bile, onun bu gereksinimini karşılamaya yetebilir.

Bu yaş çocukları,aynı zamanda şikayet etmeyi de çok severler. Bu onların ahlaki gelişimde kuralları katı bir biçimde algılamalarından ve davranışın ardındaki niyeti henüz dikkate alamamaları yüzünden olabilir. Ayrıca çok sevdikleri öğretmenlerinin, anne babalarının dikkatlerini çekmek ya da kıskançlık gibi nedenlerle de bu davranışı gösteriyor olabilirler. Ama gerçekten sıkıntıları olabileceğini de göz ardı etmemek gerekir. Sonuçta sebep ne olursa olsun, sizden destek istediğinin göstergesidir bu şikayetler. Ancak bunları çok fazla ödüllendirmenin, şikayet etmeyi genel bir davranış kalıbı haline getirmesine yol açabileceği olasılığını da unutmayın!

KAYNAKLAR

Elkind, D. (1974), A Sympathetic Understanding of the Child Birth to Sixteen. Allyn& Bacon.

Flavell, J. H. (1985). Cognitive Development. Prentice Hall.

Gander, J. M. & Gardiner, H. W. (1993) Çocuk ve Ergen Gelişimi. (Çev. B. Onur) İmge Kitabevi.

Kuzgun , Y. (1997) .Rehberlik ve Psikolojik Danışma. ÖSYM Yayınları.

Mussen, P. H., Canger, J. J. & Kagan, J. (1974), Child Development and Personality. Harper.

Özalp, A. (1995) Çocuğunuz ve Siz .İdol Yayıncılık.

Yavuzer, H. (1993). Çocuk Psikolojisi. Remzi Kitabevi.